Home

Januari 2014

1

ĎWat volgt, staat altijd in verband met wat eraan voorafgingí. De Romeinse keizer-filosoof Marcus Aurelius zei het vroeger al om aan te geven hoe belangrijk de kennis over het verleden is. Marcus Aurelius Antoninus Augustus, Rome, 26 april 121 - Vindobona of Sirmium, 17 maart 180, regeerde van 161 tot 180 over het Romeinse rijk.
2 Archeologie is de 'leer der oudheid' oftewel oudheidkunde. Het is de wetenschap die de overblijfselen van oude, verdwenen culturen bestudeert om het verleden te reconstrueren. Deze overblijfselen, in het bijzonder de door de mens vervaardigde gebruiksvoorwerpen (door de archeologie genoemd: artefacten), worden in het algemeen bij opgravingen gevonden. Er zijn echter ook plekken ter wereld waar archeologie bovengronds zichtbaar is. Denk aan Egypte, Stonehenge, kastelen, grafheuvels etc.
3 Een veenlijk is een in het veen gevonden overblijfsel van een prehistorisch menselijk lichaam. Door de conserverende werking van het veen zijn deze lijken gemummificeerd en in betrekkelijk goede staat bewaard gebleven. Vroeger dacht men dat het om mensen ging die in het moeras waren verdwaald, tegenwoordig neemt men aan dat sommige personen zijn geofferd. De aanwijzingen hiervoor zijn bijvoorbeeld koorden om de hals en gebroken wervels. Ook Tacitus (Romeins schrijver en historicus) schreef in zijn De origine et situ Germanorum (Germania) al over de gewoonte om voorwerpen (bijlen, zwaarden, emmers) als offer in het water te leggen. Deze zijn ook veelvuldig teruggevonden. Deze redenering volgend lijkt het logisch dat ook de veenlijken offers waren. Verder beschrijft hij hoe terechtgestelden soms werden verdronken.
4 AWN: Oorspronkelijk stond de afkorting voor Archeologische Werkgemeenschap Nederland. Sinds het 60-jarige jubileum in 2011 heeft de AWN besloten om haar naam te wijzigen in AWN vereniging van vrijwilligers in de archeologie. Meer dan 2.200 mensen zijn lid van deze vereniging die onderverdeeld is in 23 afdelingen die vrijwel het gehele grondgebied van Nederland bestrijken. De AWN bestaat sinds 1951 en bestaat uit vrijwilligers (amateur-archeologen) die opkomen voor de archeologische belangen in Nederland. Dit doet zij onder meer door het aankaarten bij gemeenten, provincies en rijksdienst van misstanden, door het geven van opleidingen aan haar leden, ondersteuning bieden binnen het reguliere onderwijs, het onderhouden van contacten met de (lokale) media en het verrichten van onderzoek. De vereniging geeft sinds 1951 het blad over archeologie 'Westerheem' uit. De website van de AWN is: www.awn-archeologie.nl.
5 Een archeologische monument is een van rijkswege beschermde plaats in het landschap die waardevol is vanwege de aanwezige sporen uit het verleden. De bescherming is geregeld in de Nederlandse monumentenwet van 1988. Er zijn in Nederland ongeveer 1500 archeologische monumenten. Eigenaren moeten voorkomen dat de archeologische inhoud van de bodem wordt beschadigd. Een aantal van deze monumenten maken deel uit van het landschap zonder dat zichtbaar is waarom ze zo waardevol zijn. Een deel van b.v. een kasteel is zichtbaar maar fundamenten en grondsporen liggen onder de grond verborgen. Evengoed hebben zij hun waarde en moeten daarom beschermd worden.
6 Majolica is de naam voor een grof en bros soort keramiek, bestaande uit gebrande klei, met een bont gekleurde beschildering van glazuur. De naam majolica is een verbastering van het Spaanse Mallorca, een eiland in de Middellandse Zee en het middeleeuwse centrum voor de productie van dat type aardewerk. De techniek is afkomstig uit Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Toen aan het einde van de 15e eeuw de Moren uit Spanje werden verdreven, verhuisde een deel van de aardewerkproductie naar Faience in ItaliŽ. In ItaliŽ wordt faience nog steeds majolica genoemd. In het Nederlands wordt een onderscheid gemaakt tussen majolica en faience. 
7 Hilde was een van de vroege bewoners van Kennemerland. Zij leefde in de tweede helft van de 4e eeuw en stierf tussen 364 en372. Op het tijdstip van overlijden was zij tussen de 24 en 30 jaar. Hilde werd gevonden tijdens opgravingen in 1995 en 1996 bij Castricum, toen de wijk Oosterbuurt werd uitgebreid. De 6000 vierkante meter die de archeologen onderzochten, bleek afgeladen met resten uit de eerste eeuwen na Christus. Zo vonden ze aardewerk, greppels, waterputten, resten van boerderijen, akkers en een grafveld met skeletten, zelfs van babyís. Hilde was het eerste skelet dat werd gevonden. Van de archeologen kreeg zij de naam Hilde. Hoe Hilde aan haar einde kwam is een raadsel. Ze is niet in het grafveld begraven, maar op een afgelegen plek aan de oostzijde van een (verlaten) erf. Ook lag ze in een vreemde houding: liggend op haar buik in een kuil, met haar handen onder haar bekken. Haar kleding was vergaan, maar ze droeg nog wel een mooie halsketting van kralen van glaspasta gevuld met goudfolie. Slachtoffer van een roofoverval was ze dus niet. Door laboratoriumonderzoek werd geconstateerd dat tijdens haar leven haar linkeronderarm was gebroken en slecht geheeld. Tijdens haar leven moet zij hier veel hinder van hebben gehad.
8 Rooien is het uitzetten van de door de overheid vastgestelde grenzen tussen openbare en private gronden, deze grenzen worden rooilijnen genoemd. Net als maximaal toelaatbare bouwvolumes, bouwhoogtes, nokhoogtes en goothoogtes worden rooilijnen aangewend om de ruimtelijke kwaliteit van een gebied te waarborgen. De rooilijn is in Nederland een lijn die bij het bouwen niet overschreden mag worden. Deze lijn wordt door de gemeente bepaald en is vastgelegd in het bestemmingsplan. De voor- en achtergevelrooilijn bepalen de plaats van de voor- en achtergevel van een gebouw. Zaken die de rooilijn overschrijden, zoals luifels, stoepen of bordessen kunnen hierdoor verboden zijn of onder de precariobelasting vallen. Door het breder worden van straten is de rooilijn verder naar achter komen te liggen waardoor fundamenten van oudere huizen uit vorige eeuwen nu onder de stoep of straat liggen. Voor de archeologie een ideale onderzoeksmogelijkheid.
9 De Muur van Hadrianus, de Vallum Hadriani (zoals de Romeinen zeiden) of in het Engels Hadrianís Wall, werd gebouwd in opdracht van Hadrianus, keizer van Rome van 117 tot 138 na Chr. De keizer wilde overal in het rijk persoonlijk zijn militaire apparaat inspecteren en de provincies zelf leren kennen. Daarom reisde hij sinds 121 het gehele Romeinse Rijk door. Na een bezoek aan Britannia liet hij daar van 122 tot 128 de 117 km lange muur bouwen, die als onderdeel van de limes (versterkte grenslinie van het rijk) tot eind 4e eeuw dienst deed. Hadrianus' opvolger keizer Antoninus Pius herhaalde dit project door vanaf 142 de noordelijker Muur van Antoninus (Antonine Wall) aan te leggen. De muur is, na bijna 2000 jaar, nog steeds in het Engelse landschap terug te vinden. 
10 De eerste echte opgraving wordt toegeschreven aan Thomas Jefferson, in zijn latere leven de derde president van de Verenigde Staten. Hij trok in 1784 een sleuf rond een graf op zijn eigen landgoed in Virginia. In de streek van Jefferson geloofden de mensen dat deze graven afkomstig waren van geheimzinnige heuvelbouwers. Hij kwam tot de conclusie dat deze heuvels waren gebouwd door inheemse indianen die het gebruikten als graf. Bovendien merkte hij op dat de grafheuvel was opgebouwd uit verschillende lagen en niet alleen dat viel hem op maar ook dat de botten in de onderste laag meer waren vergaan dan de botten uit de lagen erboven. Hij concludeerde terecht dat de onderste lagen ouder moesten zijn dan de lagen daarboven. Jefferson was zijn tijd ver vooruit. Hij deed alles zeer nauwkeurig. Zijn methode werd overgenomen door de latere Noord-Amerikaanse opgravers.  
11 De United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO, Organisatie der Verenigde Naties voor Onderwijs, Wetenschap en Cultuur) is een gespecialiseerde organisatie van de Verenigde Naties met als missie het bijdragen aan de vredesopbouw, armoedebestrijding, duurzame ontwikkeling en interculturele dialoog door onderwijs, wetenschap, cultuur en communicatie. De UNESCO is opgericht op 16 november 1945 en haar hoofdkantoor staat in Parijs. Wereldwijd worden door de UNESCO o.a archeologische sites beschermd door ze op de Unesco wereld erfgoed lijst te plaatsen.
12 Het spijkerschrift werd tussen 3300 en 2900 VJ ontwikkeld vanuit een beeldschrift in het zuiden van MesopotamiŽ, in het land van Sumer, in het huidige Irak. Daardoor is het Sumerisch de oudste bewaard gebleven taal van het Oude Nabije Oosten. Het spijkerschrift werd geschreven op kleitabletten, waarop men met een rietstengel wig- en spijkervormige inkepingen maakte. Het wordt ook wel een cuneÔforme schrift (cuneus is Latijn voor wig) genoemd. Een specifieke combinatie van inkepingen vormt ťťn spijkerschriftteken of ook wel spijker genaamd. Zo'n teken is een simplificatie van een pictogram of een ideogram. Er zijn in de loop van de tijd ongeveer 600 verschillende spijkers ontwikkeld.
13 De archeologie bestudeert verdwenen menselijke culturen. Het is geen studie naar uitgestorven diersoorten zoals dinosauriŽrs. Dat is namelijk een tak van de biologie: de paleontologie. Homo sapiens, de mens bestond nog niet in het MesozoÔcum, het tijdperk waarin de dinosauriŽrs 230 miljoen jaar geleden tot 65 miljoen jaar geleden, leefden. De eerste vertegenwoordiger van Homo sapiens verscheen 2,5 miljoen jaar geleden. Flora- en faunaresten worden wel door archeologen bestudeerd als dit bijdraagt aan de kennis van de vroegere mens en zijn milieu. Fossielen uit dezelfde aardlagen als de artefacten zijn bijvoorbeeld indicatief voor de ouderdom van de vroegere menselijke producten en het paleomilieu waarin de mensen leefden. Een goede archeoloog moet daarom voldoende weten over de flora en fauna uit het Pleistoceen en de eerste fasen van het Holoceen. 
14 Het Archeologisch Museum Haarlem is de plek waar stadsarcheologie zichtbaar wordt. Archeologische vondsten uit de Haarlemse bodem behoren tot het Haarlems archeologisch erfgoed. Het museum vertelt met die bodemvondsten over de geschiedenis van Haarlem. Het Archeologisch Museum Haarlem is gevestigd in de zeventiende eeuwse gewelvenkelder van de Vleeshal aan de Grote Markt in het centrum van Haarlem. De vitrines hebben een prettige hoogte voor kinderen. Speciaal voor schoolklassen zijn er rondleidingen die worden uitgebreid met opdrachten, zoals het determineren van scherven of grondmonsters. Archeologisch Museum Haarlem, Grote Markt 18k,  2011 RD Haarlem. http://www.archeologischmuseumhaarlem.nl
15 Bij majolica (een aardewerksoort, +/- 16e eeuw) is de scherf meestal rood vanwege het ijzergehalte van de klei. Dat is te zien bij beschadiging aan de rand. Majolica kan ook vervaardigd worden van witte klei, in dat geval is de scherf gebroken wit tot witgrijs. Het eindproduct wordt bedekt met tinglazuur, enkel aan de bovenkant. Het tamelijk giftige loodglazuur wordt gebruikt aan de onderkant. Bij het bakken van majolica wordt gebruikgemaakt van driehoekige standers, de zogenaamde proenen. De proenen worden afgebroken en de resten zoveel mogelijk weg gevijld. In Delft werd aanvankelijk majolica met blauwe voorstellingen geproduceerd, maar de pottenbakkers gingen over tot het maken van faience in het midden van de 17e eeuw. 
16 Een vorstengraf is de benaming van een type grafheuvel. Er valt niet met zekerheid te zeggen dat dit type grafheuvel ook daadwerkelijk de laatste rustplaats is van een vorst of vorstin. De rijke grafgiften tonen echter aan dat de persoon hoog in aanzien moet zijn geweest. Ook in andere landen wordt een soortgelijke benaming gebruikt voor deze grafheuvels, zoals FŁrstengrab, FŁrstinnengrab, Furstegrav, Chieftain's Tomb of Prince's Grave. Er zijn meerdere vorstengraven in Nederland en BelgiŽ, bijvoorbeeld in Hegelsom, De Hamert en Eigenbilzen. In Oss zijn verschillende graven gevonden. Af en toe worden meerdere lichamen gevonden in een vorstengraf, in Duitsland is een vorstengraf gevonden met een lichaam van een jonge vrouw en een kind. 
17 De mens (Homo) is een geslacht van de mensachtigen (Hominidae). De moderne mens (Homo sapiens) is de enige nog levende soort van dit geslacht. Er zijn twee leidende theorieŽn over de verspreiding van Homo sapiens over de wereld. Volgens het multiregionaal model zou de Homo sapiens meerdere voorouders gehad hebben. Daarnaast bestaat de meer algemeen aanvaarde enkele-oorspronghypothese waarbij de huidige mens zou zijn geŽvolueerd uit opeenvolgende voorouders. 
18 Paleolithicum betekent oude steentijd (Paleo = oud en Lithos = steen in het Oudgrieks). Dit is de periode van 2,5 miljoen jaar geleden tot ongeveer 10.000 jaar geleden. Het begint met het in gebruik nemen van stenen werktuigen door waarschijnlijk Homo habilis, maar mogelijk ook door Paranthropus boisei. Het erop volgende mesolithicum verdwijnt steeds meer uit beeld en sommigen laten de jonge of nieuwe steentijd, het neolithicum in aansluiting op de oude steentijd beginnen. Er is namelijk geen duidelijk criterium om de oude van de middensteentijd te onderscheiden. 
19 De Swifterbantcultuur (5300 - 3400 VJ) is een archeologische cultuur aan het begin van het neolithicum. De cultuur is genoemd naar het dorp Swifterbant in de Flevopolder, waar de eerste vondsten zijn gedaan. In de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw werden in de net drooggelegde polders op een diepte van 5 ŗ 6 meter beneden N.A.P. de overblijfselen gevonden van een systeem van kreken en natuurlijke dammen uit prehistorische tijd. Ook vond men de resten van nederzettingen uit het mesolithicum en neolithicum. Van 1962 tot 1978 werden de nederzettingen opgegraven en de vondsten geanalyseerd, hetgeen in de jaren negentig tot een aantal publicaties leidde. 
20 De Werelderfgoedlijst is een lijst met Werelderfgoed samengesteld door de Commissie voor het Werelderfgoed van de UNESCO op voordracht van de aangesloten landen. De Overeenkomst voor het Werelderfgoed is door 190 van de 193 bij de UNESCO aangesloten landen geratificeerd. Het materieel werelderfgoed bestaat sinds de 37e sessie van de Commissie (2013) uit 981 werelderfgoederen verspreid over 160 landen. Hiervan zijn 759 cultuurerfgoederen, 193 natuurerfgoederen en 29 gemengde erfgoederen, die een combinatie van beide zijn. Er staan 44 werelderfgoederen op de lijst van bedreigd werelderfgoed, omdat ze als werelderfgoed gevaar lopen om in hun waarde aangetast te worden door bijvoorbeeld bebouwing, ontbossing, illegale activiteiten of oorlog. Naast de onroerende werelderfgoederen heeft de UNESCO ook documenten en archieven aangemerkt als cultuurerfgoed. Deze staan op de werelderfgoedlijst voor documenten. Het immateriŽle werelderfgoed is door de UNESCO opgenomen in een aparte lijst van meesterwerken van het orale en immateriŽle erfgoed van de mensheid. 
21 De geschiedenis van Egypte is bijna even lang als die van de mensheid zelf. Het Oude Egypte was een van de vroegste beschavingen ter wereld en is in het huidige Egypte nog terug te zien in de vorm van enkele beroemde bouwwerken, zoals de sfinx en de piramiden van Gizeh en de archeologische sites rond Luxor. De Egyptische cultuur heeft zes duizend jaar geschreven geschiedenis. Het Oude Egypte was een van de vroegste beschavingen en gedurende duizenden jaren had Egypte een stabiele cultuur die later culturen van Europa, het Midden-Oosten en andere Afrikaanse landen heeft beÔnvloed. 
22 Caspar Jacob Christiaan Reuvens werd geboren in Den Haag op 22 januari 1793 en overleed in Rotterdam op 26 juli 1835. Hij was een Nederlandse buitengewoon hoogleraar in de archeologie aan de Rijksuniversiteit Leiden en de eerste directeur van het Rijksmuseum van Oudheden. Hij was tevens de eerste hoogleraar in de archeologie ter wereld. Reuvens verrichtte belangrijk pionierswerk in de moderne archeologie. Hij leidde tussen 1827 en 1834 de archeologische opgravingen van de Romeinse nederzetting Forum Hadriani (Romeins Voorburg) 
23 Jericho in Palestina wordt algemeen erkend als de stad met de vroegste bewoning: 9.000 VJ. Voor zover wij weten is het hiermee de oudste stad ter wereld. Jericho is in haar lange geschiedenis twintigmaal verwoest en weer opgebouwd. De ruÔnes van de verwoeste steden vormden een kunstmatige heuvel van 25 meter hoog en een oppervlakte van 10 are. Jericho met zijn vruchtbare grond, waterbronnen, sinaasappels, dadels en bananen is als een groen tapijt in de dorre woestijn van de Jordaanvlakte. In de oudheid werd Jericho al ďde palmstadĒ genoemd. De naam Jericho komt waarschijnlijk van ďjareachĒ, wat maan betekent. Aangenomen wordt dat de stad genoemd is naar de oudsemitische maangod. 
24 De oudste stad van Nederland is een status die door verschillende steden wordt opgeŽist. Zowel Maastricht, Nijmegen als Voorburg kunnen vanuit de Romeinse oudheid aanspraak maken op deze status. De titel "oudste stad van Nederland" hangt af van welke definitie men toepast. Bij de bepaling wordt meestal vereist dat de plaats ononderbroken bewoond geweest is. Ook wordt meestal gekeken naar stedelijk karakter waarbij Romeinse stadsrechten vaak als belangrijk argument wordt aangevoerd. Met behulp van de uitslag van wetenschappelijk onderzoek naar dit vraagstuk heeft Nijmegen zichzelf in 2005 tot oudste stad van Nederland uitgeroepen. 
25 De Reuvensdagen is de benaming van het jaarlijkse congres voor de archeologische vakwereld in Nederland en tevens het grootste congres voor de archeologie in de Lage Landen. Het congres werd genoemd naar Caspar Reuvens (1793-1835). De eerste editie vond plaats in 1971 op initiatief van archeologen van het Instituut voor Prae- en Protohistorie van de Universiteit van Amsterdam, in reactie op de Correspondentendagen van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek. Tussen 2007 en 2012 vond tijdens de Reuvensdagen ook het popfestival ArcheoRock plaats. Alle deelnemende bands bestonden geheel of gedeeltelijk uit archeologen. Tijdens de Reuvensdagen worden sinds een aantal jaar de Grote Prijs der Nederlandse Veldarcheologie en de W.A. van Esprijs uitgereikt. De eerste is een publieksprijs, de tweede een juryprijs. 
26 Homo antecessor is een fossiele mensensoort die voor het eerst in Spanje werd gevonden. Omdat de Spaanse ontdekkers menen, dat het om de eerste Europese inwoner gaat, hebben ze hem naar het Latijnse woord voor "ontdekker" genoemd: Antecessor. De soort kwam voor van 1,2 miljoen tot 800.000 jaar geleden (in het Vroeg Pleistoceen) in EuraziŽ en mogelijk Afrika. Homo antecessor wordt door enkele onderzoekers als een synoniem van Homo heidelbergensis of Homo erectus beschouwd. Hij zou de voorvader kunnen zijn van zowel Homo sapiens als de neanderthaler. Andere onderzoekers vinden dat de Homo antecessor de evolutionaire overgangsvorm is van de Homo erectus naar de Homo heidelbergensis. De botten van Homo antecessor werden aan het eind van de 20e eeuw gevonden in het Atapuerca-gebergte in de Noord-Spaanse provincie Burgos. Een 780.000 jaar oud skelet van een tienjarig meisje is het best bewaard gebleven. 
27 Faience is een type aardewerk dat met een ondoorzichtige witte laag geglazuurd is om het op Chinees porselein te laten lijken. Dit glazuur werd voor het eerst in de 9de eeuw in Bagdad ontwikkeld en werd via Spanje en ItaliŽ in de rest van Europa geÔntroduceerd. Bij twijfel of een stuk keramiek van porselein is of van faience, kan men kijken of er een scherfje af is. Is het keramiek van binnen bruin of beige, dan is het faience. De scherf van porselein is altijd wit. In ItaliŽ, Frankrijk, ScandinaviŽ en Spanje wordt dit type aardewerk majolica genoemd. In Nederland wordt het Delfts Blauw of Delftse faience genoemd. Ook wel Harlings Aardewerk of Makkums. In Engeland wordt hetzelfde type English Delftware genoemd. Het woord faience is afgeleid van Faenza, een plaats in ItaliŽ waarvan de pottenbakkerijen in het midden van de vijftiende eeuw internationaal vermaard waren. 
28

Het maaiveld (mv) is een aanduiding voor (de hoogte van) het grondoppervlak. Maaiveldhoogte wordt vaak opgegeven ten opzichte van een nationaal nul-niveau. In Nederland is dat het Normaal Amsterdams Peil (NAP), in België het Oostende Peil (O.P. oftewel TAW), in Duitsland Normalnull (NN) en in het Verenigd Koninkrijk Ordnance Datum (OD). Dieptemeting van monsters uit een grondboring of peilbuis wordt in eerste instantie gedaan ten opzichte van het maaiveld. Een gebruikelijke notatie is: -2,00-3,00 m. mv of 2,00-3,00 m. -mv (twee tot drie meter onder maaiveld). Later, na het uitvoeren van een waterpassing en het inmeten in rijksdriehoeks-coördinaten, worden deze monsterdiepten vaak naar hoogten ten opzichte van NAP omgerekend.

29

Experimentele archeologie houdt in dat feiten, theorieën en veronderstellingen uit de archeologische wetenschap door middel van experimenten in de praktijk worden getoetst. Het wordt bijvoorbeeld gebruikt om te verklaren waar en hoe voorwerpen werden gebruikt, welke hoeveelheid gewassen er nodig is om een nederzetting in leven te houden, hoeveel arbeidstijd dat kost en hoe gebouwen vroeger gebouwd konden worden. Daarnaast wordt experimentele archeologie gebruikt om het verleden te herbeleven aan de hand van leefexperimenten.

30

De stad Byblos in Libanon heeft als vroegste bewoning: 5.000 VJ. Hiermee is ze de tweede oudste stad na Jericho. In de bronstijd (ca. 3.000 tot 800 voor de jaartelling) was Byblos de belangrijkste haven voor de export van cederhout naar Egypte. Er werd in de stad ook veel bast geproduceerd, de grondstof voor papyrus. Daarom werden later de heilige geschriften van het christendom in Byblos gekopieerd. Men vermoedt dat de Bijbel daarom naar Byblos is genoemd. Byblos is in 1984 door UNESCO tot Werelderfgoed verklaard.

31

Het Rijksmuseum van Oudheden is in Nederland het nationale centrum voor archeologie, waar iedereen kan genieten van de beschavingen uit het oude Egypte en het Nabije Oosten, de Griekse en Romeinse wereld en het vroege Nederland. Koning Willem I stichtte het RMO in 1818 en benoemde de Leidse hoogleraar archeologie C.J.C. Reuvens (1793-1835) als eerste directeur. Het museum beheert collecties van archeologische artefacten afkomstig uit culturen die van grote invloed zijn geweest op onze hedendaagse cultuur. Daarnaast beheert het museum ook de topstukken van de Nederlandse archeologie daterend van de prehistorie tot aan het einde van de middeleeuwen. Rijksmuseum van oudheden, Rapenburg 28, 2311 EW Leiden. http://www.rmo.nl

Website statistieken gratis, LetsStat X1