Home

Maart 2014

1

In de ruïnes van het verleden liggen de parels van morgen. Auteur onbekend.

2 De gouden artefacten van de Scythen behoren tot de grootste grafschatten ter wereld. Het schittert in Sint-Petersburg in het Hermitage Museum. Het onderzoek naar de Scythen startte eind 17de eeuw onder aanmoediging van tsaar Peter De Grote. Meer dan twee eeuwen later kwamen er nog nieuwe gegevens aan het licht. In bevroren graven in het Altajgebergte werden volledig intacte getatoeëerde lichamen en prachtig opgetuigde paarden ontdekt. De Scythen hebben duizenden koerganen (grafheuvels) nagelaten. Op veel van de gouden ornamenten in de koerganen staat het alledaagse leven van de Scythen afgebeeld naast veel afbeeldingen van dieren. Deze „dierenkunst” bestaat onder meer uit paarden, adelaars, valken, katten, panters, elanden, herten, vogelgriffioenen en leeuwgriffioenen (mythologische dieren met het gevleugelde of ongevleugelde lijf van één dier en de kop van een ander dier).
3 Een mummie is een stoffelijk overschot, meestal menselijk, waarbij het ontbindingsproces na het overlijden vrijwel tot stilstand is gekomen, zodat van het lichaam niet alleen het skelet overgebleven is, maar ook zachte delen, in het bijzonder de huid. Een mummie kan ontstaan door conserverende bewerkingen of door natuurlijke omstandigheden. Vele culturen mummificeerden overledenen of profiteerden van plaatselijke omstandigheden om mummificatie te bewerkstelligen. Bekend is conservering door uitdroging, bijvoorbeeld in woestijnen of in het hooggebergte, maar bij de veenlijken die in natte en zure omstandigheden ontstaan spreekt men eveneens van mummificatie.
4 De muur van Hadrianus liep van de Solway Firth naar de Tyne (tussen het huidige Carlisle en Newcastle) en lag enige kilometers ten zuiden van de huidige grens met Schotland. Hij werd aanvankelijk opgetrokken met een breedte van 3 meter, hoewel later gebouwde delen iets smaller waren. De hoogte was vermoedelijk tussen de 4 en 5 meter. Op vaste afstanden lagen 14 grote en 80 kleinere forten. Gezien van noord naar zuid bestond het verdedigingswerk uit een glooiing met een diepe gracht voorzien van puntige staken, dan kwam de muur zelf. Daarvoor lag een militaire weg voor de verplaatsing van goederen en manschappen, en tenslotte waren er twee verhogingen met weer een gracht ertussen. Deze vallum vormde de begrenzing van het militaire gebied.
5

Bezemstreek. De behandeling van een pot met bezemstreek is een verschijnsel dat vanaf het einde van de 12e eeuw voorkomt. Vooral in de 13e eeuw was het een populair gebruik. Of de streken ook echt met een borstel zijn aangebracht is niet zeker. Het verspreidingsgebied van dit type strekte zich uit langs de Nederlandse kust van de Eemsmonding tot aan Walcheren.

6 Trijntje is de naam die gegeven werd aan het oudste menselijke skelet dat in Nederland is aangetroffen (7000-7500 jaar oud, de periode van de vroege Swifterbantcultuur). Uit onderzoek bleek dat Trijntje ongeveer 50 jaar was, de moeder was van verschillende kinderen en in goede gezondheid verkeerde. Haar tanden waren wel sterk afgesleten door het eten van ruw voedsel of het met de tanden bewerken van dierenhuiden. Haar overblijfselen werden in 1997 aangetroffen tijdens archeologische opgravingen op de locatie Polderweg in Hardinxveld-Giessendam, voorafgaand aan de aanleg van de Betuweroute. De naam Trijntje is uiteraard een verwijzing naar de treinen die hier rijden, maar wellicht ook naar een vrouw met de naam Trijnie die vlak bij de vindplaats woonde. Een reconstructie van Trijntje is nu te vinden in het museum de Koperen Knop in Hardinxveld-Giessendam.
7 Homo erectus (Latijn voor 'rechtopgaande mens') is een uitgestorven mensensoort en vleeseter die van 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden leefde. Deze soort leefde hoofdzakelijk na Homo habilis, maar het is niet uitgesloten dat beide soorten een zekere periode tijdgenoten van elkaar waren en een onbekende gemeenschappelijke voorouder hebben. De eerste fossielen die werden toegewezen aan Homo erectus omvatten onder meer een schedeldak. Deze mensachtige resten werden tussen 1889 en 1893 door de Nederlandse paleontoloog Eugène Dubois op Java (Indonesië) ontdekt. Zij staan bekend als de 'Javamens'. Aanvankelijk werd deze soort beschreven als Pithecanthropus erectus, of de ‘opgerichte aapmens’. Later, in 1927, werden meer fossielen gevonden in Zhoukoudian (China) door Davidson Black, de toenmalige directeur van de Medische Universiteit van Peking. Deze fossielen werden aanvankelijk beschreven als Sinanthropus pekinensis, of de ‘pekingmens’. Zij worden gedateerd op ongeveer 300.000 tot 400.000 jaar oud. Na het verzamelen en bestuderen van talrijke fossielen kwam Black tot de conclusie dat Sinanthropus zeer sterk leek op de Pithecanthropus van Dubois (veel van dit materiaal is echter verloren gegaan gedurende de Tweede Wereldoorlog). Na verdere vergelijkende studies werden beide soorten uiteindelijk in 1951 binnen eenzelfde soort geplaatst, nl. Homo erectus.
8 Susa in Iran heeft als vroegste bewoning 4.200 VJ. Susa was de hoofdstad van het Elamitische rijk. Elam was in de oudheid een rijk in het zuidwesten van het huidige Iran dat grensde aan Sumer/Babylon. De Elamieten hebben de stad haar naam gegeven. Zij spraken het uit als “Susan”. Nadat het in een gewelddadige strijd aan het Babylonische rijk was toegevoegd, werd de naam verbonden met het Semitische woord “susan”, wat lelie betekent
9 Qin Shi Huangdi (259 VJ – 210 VJ), wiens graf bewaakt wordt door de terracottakrijgers, wordt wel de eerste keizer van China genoemd. Hij verenigde heel China tot één rijk en was de stichter van de Qin-dynastie. Deze dynastie telt slechts twee keizers, doordat het rijk na zijn dood instortte. Als 9–jarige kwam hij als koning Zheng op de troon van de staat Qin. Hierbij had hij het voordeel te worden ondersteund door twee bekwame ministers: Li Si en Lü Buwei. Er werd een veroveringsstrategie ingezet ten aanzien van de andere Chinese staten. Nadat koning Zheng de andere Strijdende Staten had veroverd en daarmee China had verenigd riep hij zichzelf in het jaar 221 VJ. uit tot de Eerste Keizer van China (Shi Huangdi). Huangdi is een combinatie van twee woorden voor verheven en Heer.
10

Henry Walton "Indiana" Jones jr., PhD (Princeton, 1 juli 1899) is een fictieve professor archeologie, avonturier en de hoofdpersoon in een reeks films. Raiders of the Lost Ark (1981), Indiana Jones and the Temple of Doom (1984), Indiana Jones and the Last Crusade (1989) en Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull (2008). Verder bestaat er rond het personage een televisieserie getiteld The Young Indiana Jones Chronicles (The Adventures of Young Indiana Jones) (1992-1993), met vier bijbehorende televisiefilms (1994-1996). Naast de films en televisieserie zijn er verschillende (strip)boeken, computerspellen en attracties verschenen in Disneyland, Disneyland Paris en Tokyo DisneySea. Indiana Jones is vooral te herkennen aan zijn hoed, zweep, leren jack en zijn angst voor slangen.

11 De Amerikaanse romanschrijver Mark Twain 1835-1910 verhaalde het volgende. Hij openbaarde hoe, einde van de 19de eeuw, tijdens een reis door Egypte het volgende meemaakte. Tijdens een treinreis maakte hij mee hoe verschillende mummies gewoon in de stoomketel van de locomotief werden gesmeten. Zij dienden als brandstof. Volgens een getuigenis van Twain riep een machinist op een gegeven ogenblik zelfs tot zijn maat: "Deze nietsnutten dienen toch tot niets. Zij zijn geen cent waard. Geef mij maar een koning door. "
12

De Pekingmens (Homo erectus pekinensis) is een ondersoort van de uitgestorven mensensoort Homo erectus. Deze ondersoort werd oorspronkelijk als soort beschreven onder de naam Sinantropus pekinensis. De eerste vondsten werden tussen 1923 en 1927 gedaan door de Zweedse archeoloog Johan Gunnar Andersson tijdens opgravingen bij Zhoukoudian (Choukoutien) in de buurt van Peking (China). Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden de fossielen, waaronder het holotype, verscheept om ze tegen oorlogshandelingen te beschermen. Tijdens de reis werd het schip echter getorpedeerd waardoor al het materiaal verloren ging. De fossielen werden indertijd op 250.000 to 400.000 jaar oud gedateerd. Nieuw onderzoek uit 2009 leveren echter dateringen van circa 750.000 jaar oud.

13

Het stadsmuseum van Amsterdam, een ontmoetingsplek van en voor Amsterdammers en hét museum voor Nederlanders die de hoofdstad beter willen leren kennen. Het Amsterdam Museum vertelt het verhaal van de stad Amsterdam: over toen, nu en straks. De stad van Johan Cruijff, Rembrandt, Ajax, de Wallen, de Verenigde Oost-Indische Compagnie en wiet. De hoofdstad van Nederland. Een 1000 jaar oude, waterrijke handelsstad waarbij ondernemerschap, creativiteit, burgerschap en vrijdenken centraal staan. In het monumentale pand van het Amsterdam Museum ontdek je het verhaal van Amsterdam aan de hand van een groot aantal topstukken. Stadsmuseum Amsterdam, Kalverstraat 92, 1012 PH Amsterdam. http://www.amsterdammuseum.nl

14 Jens Jacob Asmussen Worsaae (Vejle, 14 maart 1821 – Kopenhagen, 15 augustus 1885) was een Deens archeoloog. Jens Jacob Worsaae staat bekend als 'de eerste professionele archeoloog'. In 1840 publiceerde hij bewijzen die Thomsens drieperiodensysteem bevestigden, en bepaalde van vele voorwerpen de periode waartoe ze behoorden. Worsaee richtte zijn aandacht op de opeenhopingen van oesterschelpen die in die tijd op diverse plaatsen in Denemarken werden aangetroffen. Hiertussen werden vaak vreemd gevormde benen voorwerpen, potscherven en vuurstenen gevonden. Worsaae nam aan dat deze opeenhopingen afvalhopen van prehistorische mensen waren. Omdat de stenen voorwerpen veel minder geraffineerd waren dan die in Thomsens collectie, stamden ze waarschijnlijk uit een nog oudere periode dan Thomsens steentijd. Onderzoek toonde aan dat Worsaaes hypothese correct was, waarna zich een discussie ontspon over de vraag of deze echt, zoals Worsaae aannam, uit een ouder deel van de steentijd kwamen, of dat ze, zoals anderen stelden, tijdelijke woonplaatsen waren van steentijdmensen die hun voorwerpen van hogere kwaliteit elders hadden achtergelaten. De discussie werd in Worsaaes voordeel beslecht tijdens een gezamenlijke opgraving in aanwezigheid van koning Frederik VII in 1861. De 'afvalhopencultuur' van Worsaae staat nu bekend als deel van het paleolithicum of Oude Steentijd.
15

Spinklosjes werden vanaf de Prehistorie tot in de Middeleeuwen gebruikt om draden uit wol of vlas te trekken. Het spinklosje wordt met de opening aan een stokje (de spindel) geschoven. Aan de spindel wordt dan een pluk wol of vlas bevestigd. Met duim en wijsvinger draaide men dan de spindel rond, waardoor er een draad ontstond.

16 Sinds de vondst van de Pekingmens wordt, zelfs tot op heden, in alle Chinese scholen deze ondersoort van Homo erectus als voorouder van de Chinezen onderwezen. Het is vooral het DNA-onderzoek dat inmiddels wereldwijd de verwantschap tussen alle mensen aan het licht heeft gebracht en dat aantoont dat de oorsprong van de Chinezen gedeeld wordt met de rest van de mensheid. Het DNA onderzoek toont aan dat alle huidige mensen afstammen van een betrekkelijk kleine groep mensen van onze soort (Homo sapiens sapiens), bestaande uit hoogstens enkele honderden individuen. Deze mensen moeten ongeveer 120.000 jaar geleden uit Afrika weg getrokken zijn.
17

Naar het schijnt gebruikte François I, koning van Frankrijk (1494-1547) mummiepoeder als geneesmiddel. Ook Catharina de Medici (1519-1589) liet in 1549 iemand van haar hofhouding naar Saqqara reizen op zoek naar mummies om als medicijn te dienen. In ‘The Mummy in Ancient Egypt’ van Ikram& Dodson staat vermeld dat Pierre Pomet (drogist 1658-1699) in een medicijnenboek uit 1694 de raad gaf je mummie met zorg uit te kiezen: ‘zwart zonder (zichtbare) beenderen of stof, met een goeie geur…’ Mummiepoeder als geneesmiddel werd ook vermeld in werken van Francis Bacon (wetenschapper 1561-1626) en van Nicolas Lemery (chemicus 1645-1715). Duizenden mummies werden hierdoor tot een geneesmiddel herleid. Anderen werden gekookt om de vetstoffen te recupereren waarmee ze waren behandeld om de eeuwen te trotseren.

18

Tacitus = Zijn volledige naam is Publius Cornelius Tacitus. Hij leefde van ca. 56 tot 117. Hij was een Romeins consul, historicus, schrijver en redenaar. Hij wordt genoemd als de grootste historicus van Rome. Zijn origine et situ Germanorum of Germania, valt uiteen in twee delen. In het eerste deel wordt, in het algemeen het land en de bevolking van het toenmalige Germania beschreven, in het tweede deel volgen korte beschrijvingen van individuele volkeren met hun kenmerkende (volgens Tacitus) eigenschappen. Het is maar een dun boekje maar van groot belang omdat het de enige eigentijdse beschrijving is van de Germaanse volkeren. Uit archeologisch onderzoek is gebleken dat de beschrijvingen die Tacitus geeft tamelijk accuraat zijn.

19 El Faiyun in Egypte heeft als vroegste bewoning 4.000 VJ. De stad wordt ook wel Medinet El-Faiyum genoemd, wat “Stad Faiyum” betekent. De stad ligt in de Faiyum-oase. Dit is eigenlijk geen echte oase, omdat het zijn water onttrekt uit het meer Birket Karoen. Een echte oase onttrekt zijn water van grondwater. De naam Faiyum is afgeleid van het Koptische woord Phiom, wat “zee” betekent. Deze naam verwijst naar het meer Birket Karoen, dat vroeger veel groter was dan nu.
20

Het woord 'mummie' komt van het Iraans/Perzisch mumya dat 'pek' of 'asfalt' betekent. Mummies werden namelijk vaak door de bij het balsemen gebruikte etherische oliën geheel zwart en kregen een pek-achtige substantie. Deze werd tot een paar honderd jaar geleden ook in westerse apotheken nog als pre-wetenschappelijk 'geneesmiddel' verkocht, bijvoorbeeld tegen beenbreuken. Omdat de substantie in apotheken wel aangeduid werd als 'mumie' (oude spelling) is het misverstand ontstaan dat de mummie geheel gebruikt werd. De mumie, waar wellicht wel menselijk materiaal in zat, werd fijngemalen om ze met water zacht te maken en in te nemen.

21 Indiana Jones werd bedacht door George Lucas en Steven Spielberg die respectievelijk de productie en de regie van de films voor hun rekening namen. Zij begonnen na het succes van Star Wars (Lucas) en Jaws (Spielberg) aan een nieuwe filmreeks omtrent dit personage. Het plan van de twee heren was een normale alledaagse antiheld te maken die in de absurdste toestanden verzeild raakte. Het was uiteindelijk George Lucas die met het concrete idee kwam. Hij had een aantal geschiedenisstudies gelezen over het Ahnenerbe, archeologie bedreven door nazi's in opdracht van Heinrich Himmler. Alleen Hitler was niet zo heel erg geïnteresseerd in het onderzoek naar Germaanse resten. Wel was Hitler geïnteresseerd in de occulte voorwerpen die bepaalde krachten zouden hebben zoals de Ark van het Verbond, de Heilige Lans van Christus en de Heilige Graal. Deze voorbeelden illustreren alweer dat boeiende films meestal op waargebeurde feiten berusten. Dit was wellicht de belangrijkste inspiratiebron voor Indiana Jones.
22 Afrika is de bakermat van de mens. Als we de gegevens van de paleontologie en de archeologie mede in beschouwing nemen, heeft de mens in Afrika een lange geschiedenis. Door fysisch-antropologen wordt Afrika beschouwd als de plaats waar de diersoort Mens voor het eerst ontstaan is. De verschillende mensachtigen, zoals Australopithecus afarensis en Homo habilis evolueerden later tot de moderne mens of Homo sapiens. Van zowel Homo habilis als de uitgestorven zijtak Homo erectus zijn diverse werktuigen (bijlen, pijlpunten etc) gevonden. De oudste vondsten van resten van onze eigen soort Homo sapiens sapiens komen uit Afrika.
23 Antipater van Sidon (2e eeuw VJ) is een oude Griekse schrijver en dichter. Hij is vooral bekend van zijn lijst van zeven wereldwonderen van de antieke wereld, hoewel het niet zeker is dat deze lijst door hem gemaakt is. Hij en de wiskundige en ingenieur Philon van Byzantium (geboren ongeveer 280 VJ in Byzantium, huidig Turkije) zijn bekend als de beroemdste waarnemers van Zeven Wereldwonderen.
24

Museum Het Domein is een relatief jong museum voor hedendaagse kunst en stedelijke historie en archeologie. Vol nieuwsgierigheid, eigenzinnigheid en creativiteit worden hier de geschiedenis van stad en streek en de nieuwste ontwikkelingen in de internationale hedendaagse kunst getoond. De afdeling Stedelijke Historie & Archeologie, op de bovenverdieping, richt zich met een voorliefde voor een volkenkundig perspectief op heden en verleden van de regio. Bovendien is hier de vaste collectie archeologische en historische voorwerpen te zien en er is een speciale multimediastraat voor jongeren. Museum Het Domein, Kapittelstraat 6, 6131 ER Sittard. http://www.hetdomein.nl 

25

Imitatiemarmer is een techniek die al heel vroeg (Romeinse tijd) werd toegepast. In veel gevallen is dat het schilderen van marmer-afbeeldingen bijvoorbeeld op aardewerk en andere gebruiksvoorwerpen of siervoorwerpen. Maar ook kan bedoeld worden het imiteren van marmer op grotere vlakken zoals muren, plafonds en pilaren. Deze vorm van decoratieschilderen wordt nog steeds toegepast bij restauraties van kerken en historische gebouwen. Maar ook in nieuwe gebouwen is het decoratieschilderen in opmars. De benaming van deze techniek is: Marmorizazione, Zit er groen glazuur doorheen, dan komt een voorwerp uit Genua, is het alleen geel en bruin dan is het gemaakt in Pisa.

26 Philon van Byzantium (ca. 280 VJ - 220 VJ) was een Oud-Grieks persoon. Er is weinig werk van hem bekend. Delen van een belangrijk werk van hem zijn bewaard gebleven waarin de mechanica behandeld wordt. Er wordt beweerd dat hij een lijst maakte van de zeven wereldwonderen van de antieke wereld. Dit wordt tevens sterk in twijfel getrokken. Men vermoedt dat iemand anders het, na Philons dood, heeft geschreven. Op deze manier zou diegene sneller bekendheid krijgen met zijn werk.
27 De eerste nederzetting waaruit Voorburg is voortgekomen ontstond rond 2700 VJ. Deze werd echter niet altijd bewoond. De eerste Romeinse aanwezigheid was in 47 NJ. De Romeinen vertrokken in 270 NJ. De Romeinse stadsrechten werden verleend in 121 NJ na een bezoek van keizer Hadrianus. Voorburg verkreeg nooit middeleeuwse stadsrechten. Desondanks concludeerde de Nijmeegse professor in de archeologie J. Bogaers in 1963 dat Voorburg de oudste stad van Nederland was. Onderzoek van een Romeinse mijlpaal (een milliarium) die bij Rijswijk was gevonden, had hem hiervan overtuigd. Voorburg heette toen Forum Hadriani, vernoemd naar keizer Publius Aelius Hadrianus.
28 Het Vroeg-paleolithicum: dit is de periode van 2,5 miljoen jaar geleden tot 300.000 jaar geleden. Over de einddatum van deze periode bestaat onenigheid. De oudste cultuurfase, Oldowan genoemd, in Europa vroeger Abbevillien geheten, wordt gekenmerkt door zeer eenvoudige werktuigen die het resultaat waren van het afslaan van schilfers van geschikte stenen: choppers, chopping tools, en nog later vuistbijlen. Omdat hier de kern van een stuk steen werd gebruikt noemt men dit kernwerktuigen. Het is vaak bijzonder moeilijk te bepalen of een stuk steen met een scherpe rand wel een werktuig is of een natuurproduct. Het Oldowan werd opgevolgd door het Acheuléen, een industrie waarvan vooral de typische vuistbijlen bekend zijn. Waarschijnlijk aan het einde van deze periode ging men ook houten werpsperen gebruiken.
29 Lang plaatste men de uitvinding van het wiel in Sumer rond 4.000 VJ Tegenwoordig gelooft men dat het op verschillende plaatsen ongeveer tegelijkertijd werd uitgevonden. Het draaibaar bevestigde wiel maakte het transport veel gemakkelijker en kon ook al in het Neolithicum met stenen werktuigen gemaakt worden. Het schijnt al eerder uitgevonden te zijn, maar werd pas na een paar eeuwen als verkeerstechnisch middel toegepast. Mesopotamische en Egyptische pottenbakkers gelden als de eersten die het wiel als pottenbakkerswiel hebben toegepast bij het maken van aardewerk. De eerste vondsten van wagens of afbeeldingen daarvan dateren van rond 3.500 VJ uit uiteenlopende streken, uit landen rond de Alpen, uit Zuid-Polen (Bronocice), uit de Noord-Kaukasus (Majkopcultuur, tegenwoordig in Rusland), uit Mesopotamië en uit de Induscultuur (Harappa). Het is goed denkbaar dat er in de toekomst nog meer plaatsen worden gevonden waar het wiel is uitgevonden.
30 Omstreeks 3000 voor de jaartelling werd in het Oude Egypte de Egyptische mummificatietechniek ontwikkeld, als gevolg van de religieuze overtuiging dat men zijn lichaam en ook persoonlijke bezittingen naar het hiernamaals kon meenemen. Uit vele andere droge gebieden zijn ook graven bekend waarin nauwelijks vergane, uitgedroogde lichamen en grafgiften zijn gevonden die door een natuurlijk mummificatieproces bewaard zijn gebleven. Ook in vele crypten onder kerken droogden de lichamen zo snel uit dat ze niet vergaan zijn. Niet alleen Egypte, ook Midden- en Zuid-Amerika, Groenland, Sinkiang, Mongolië en Portugal kennen mummies.
31 Het bewijs dat Nijmegen rond het jaar 98 Romeinse stadsrechten zou hebben verkregen werd geleverd door Jan Kees Haalebos. De Maastrichtse stadsarcheoloog Titus Panhuysen concludeerde zelfs dat Nijmegen al in 17 NJ een stad moet zijn geweest. Hij kwam tot die conclusie na het bestuderen van de Nijmeegse godenpijler die een erezuil zou zijn geweest voor keizer Tiberius die van 14 tot 37 NJ regeerde. In 2005 bleek uit onderzoek naar munten, die bij opgravingen in Nijmegen gevonden waren, dat Romeinse soldaten al in 19 VJ in Nijmegen waren. Tijdens de opstand van de Bataven in 69/70 NJ werd de stedelijke nederzetting die zich rond het Kelfkensbos ontwikkelde in brand gestoken en niet op dezelfde plaats herbouwd. De stedelijke functies gingen over naar een nieuwe kern enkele kilometers westelijker, die in 98 marktrecht kreeg, en, volgens Haalebos, tegelijkertijd ook stadsrechten.