Home

September 2014

1

Een voorbeeld volgen is het verleden naar de toekomst verhuizen. R. A. C. de Groot

2

Het kralensnoer van Exloo is een kralensnoer uit de bronstijd dat in 1881 in het veen bij Exloërmond werd gevonden door J. Leutscher.  Deze verkocht het sieraad aan het Drents Museum, alwaar het te bezichtigen is voor publiek. Een replica van de ketting is te zien in Museum Bebinghehoes in Exloo. Het kralensnoer bestaat uit veertien kralen van barnsteen, vijfentwintig van tin, vier van faience en een mogelijke sluiting van brons voorzien van drie gaatjes. Hierdoor stond het snoer lange tijd symbool voor de handel in de bronstijd. De barnsteen zou afkomstig zijn uit het gebied rond de Oostzee, het tin uit Cornwall en de faience uit Egypte. Tegenwoordig wordt echter aangenomen dat het barnsteen ook aan de Nederlandse kust kan zijn geraapt en dat de faience uit Engeland afkomstig kan zijn.

3

Megalieten komen wereldwijd voor. Een groot deel stamt uit de neolithische periode. Er werd vaak gedacht dat er in het midden- en late neolithicum en de vroege bronstijd een megalithische cultuur zou hebben bestaan, die zich over heel Europa uitstrekte. Nadere beschouwing van de geassocieerde vondsten leert echter dat het om meerdere volkeren gaat. Er waren meerdere culturen die met grote stenen bouwden.

4

Archeologen aan de Universiteit van Sheffield hebben door koolstofdatering van gecremeerde menselijke resten gevonden op Stonehenge kunnen aantonen dat het monument als een begraafplaats gebruikt werd van bij zijn ontstaan net na 3000 VJ tot nadat de stenen werden opgericht rond 2500 VJ. De deskundigen nemen aan dat de menselijke resten de graven zijn van natuurlijk gestorven leden van één elitefamilie en haar nakomelingen, waarschijnlijk een dynastie van heersers. Opgravingen ondersteund door National Geographic op de site van Durrington Walls in de Stonehenge World Heritage site legden een enorme nederzetting bloot die honderden mensen onderdak bood. Archeologen geloven dat deze nederzetting bewoond werd door de bouwers van het monument Stonehenge.

5

Lindowman is een veenlijk uit de ijzertijd, in 1984 gevonden in het Lindow-moeras, nabij Manchester. In augustus 1984 vonden archeologen de torso van Lindowman, en later dat jaar ook zijn hoofd en rechtervoet. In 1988 werd nog een vondst gedaan, waarbij onder meer delen van zijn benen werden aangetroffen. Bij autopsie bleek Lindowman op zeer gewelddadige wijze om het leven gebracht: hij werd bijna verdronken, daarna met een mes in de hals gestoken, en ten slotte gewurgd. Men is het er nog niet over eens of het hier een offer of een executie betreft. Lindowman ligt gevriesdroogd tentoongesteld in het British Museum.

6

Noord-Hollands slibaardewerk is roodbakkend aardewerk dat met witbakkend slib is versierd. Het slib kleurt geel na het glazuren. Het aardewerk dankt zijn naam aan de vindplaatsen die overwegend in Noord-Holland liggen. De meest voorkomende vormen zijn borden, papkommen en vuurklokken. Noord-Hollands slibaardewerk dateert uit het laatste kwart van de 16e eeuw en de 17e eeuw.

7

In mei 1983, werd in het veen in het Lindow-moeras  een schedel van een vrouw gevonden door turfstekers. Zij alarmeerden onmiddellijk de politie. Deze arresteerde een man voor de moord op zijn vrouw, 20 jaar eerder, op basis van de voorlopige conclusie van het forensisch onderzoek dat het hier een schedel van een Europese vrouw van tussen de 30 en 50 jaar oud betrof. Hiermee geconfronteerd bekende de arrestant zijn vrouw te hebben vermoord en in het veen te hebben begraven. Bij nader onderzoek echter bleek de schedel van een man te zijn, die ongeveer 1750 jaar eerder was overleden. Niettemin werd de verdachte, op basis van zijn getuigenis, veroordeeld.

8

Time Team was een Brits televisieprogramma, waarin in elke aflevering een plaats wordt onderzocht waar archeologische vondsten kunnen worden gedaan. Er zijn in totaal 272 afleveringen gemaakt (inclusief de proefaflevering, nr. 0). Daarnaast zijn er nog drie ongenummerde afleveringen gemaakt, die meer de vorm hebben van een documentaire. Het programma werd van 1994 tot 2013 uitgezonden op de Engelse televisiezender Channel 4. De presentator van Time Team was Tony Robinson. Het programma werd ook een aantal jaren in Nederland op Discovery Channel uitgezonden.

9

De beelden van het terracottaleger van Qin Shi Huangdu zijn hol en in delen gemaakt. De soldaten waren vroeger geschilderd in heldere kleuren, maar vrijwel direct na hun opgraving is die kleur door blootstelling aan de buitenlucht verdwenen. Doordat de beelden gebakken zijn, zijn ze in redelijk goede staat gevonden. De terracotta figuren werden gemaakt door zowel rijksarbeiders als lokale werklui. Er wordt verteld dat de figuren op dezelfde wijze werden gemaakt als de drainagepijpen van die tijd. Hierdoor is een soort van productieband ontstaan voor het vervaardigen van de poppen waarbij speciale delen later werden toegevoegd. Na de vervaardiging zijn de terracotta figuren geplaatst in exacte militaire formatie in orde van rang.

10

In de Vallei der Koningen van het oude Thebe ontdekte de Amerikaan Kent Weeks in 1995 een fabelachtige graftombe van meer dan 3000 jaar oud. Zij bevatte lichamen van de zonen van Ramses II uit de 19de dynastie. Met zijn acht echtgenotes verwekte de farao een honderdtal kinderen. In de door Weeks ontdekte tombe lagen er 52 van hen begraven. Einde 1994 besloot de Egyptische overheid op de plaats van het graf een parking te bouwen, omdat de archeologische waarde van de plek minimaal was. Weeks was de autoriteiten echter voor. En met het gebruik van de modernste technologieën vond hij uiteindelijk de 52 graven.

11

Een van de 7 wereldwonderen was het beeld van Zeus. Het beeld werd omstreeks 433 VJ gebouwd ter ere van de Griekse oppergod Zeus. Hij werd afgebeeld op zijn troon op de heilige berg Olympus. Het beeld van Zeus bevond zich binnen in de Dorische tempel van de stad Olympia, op de Griekse Peloponnesos. De Atheense beeldhouwer Phidias bouwde het beeld van 9 meter hoog (sommigen zeggen zelfs 12 meter hoog). Het was een houten beeld, bekleed met goud en ivoor en met ogen van edelstenen. Het beeld was echter zo groot, dat de tempel (het Parthenon) om het beeld heen werd gebouwd Het beeld zat dus gekneld tussen de zuilen van de tempel. In de 4e en 5e eeuw na de jaartelling bekeerde Griekenland zich tot het christendom, wat het einde betekende van de Zeusverering in Olympia. Het beeld werd in 425 NJ naar de hoofdstad Constantinopel overgebracht, waar het 50 jaar later (in het jaar 475) bij een paleisbrand vernietigd werd.

12

De cro-magnonmens is de naam voor de prehistorische mens uit het Laat Paleolithicum waarvan in West-Europa fossiele resten en gebruiks- en siervoorwerpen van steen, bot en ivoor zijn gevonden. De cro-magnonmens behoort tot de huidige en enige nog levende mensensoort, Homo sapiens. De naam is afgeleid van de naam van een abri bij Les Eyzies-de-Tayac-Sireuil in de Franse Dordogne. Soms wordt de cro-magnonmens beschouwd als een ondersoort waarvoor de namen Homo sapiens diluvialis of Homo sapiens cromagnonensis in gebruik zijn, maar de meeste wetenschappers zijn het erover eens dat Homo sapiens nooit ondersoorten heeft gehad en dat de cro-magnonmensen "gewone" moderne mensen waren. In de Angelsaksische wetenschappelijke literatuur staat de cro-magnonmens ook bekend als European Early Modern Humans (of EEMH).

13

IJzeroer zijn verharde ijzeroxide-ijzerhydroxide-concreties, die al vele eeuwen geleden in de Lage Landen van dicht onder het maaiveld werden gedolven als grondstof voor de ijzerproductie. Andere (veel) minder gebruikte namen zijn ijzeroersteen, ijzermaal, ijzersteen, bruinijzersteen, bruinijzererts, moeraserts, moerasijzererts, moddererts, poelerts, velderts, weideerts, zodenijzersteen en klappersteen. IJzer dat - in opgeloste toestand- in de bodem wordt verplaatst door grondwater, kan in de vorm van roestvlekken zichtbaar zijn. Groeien deze vlekken uit tot grotere, verharde ijzer(hydr)oxideconcreties, dan spreekt men van ijzeroer.

14

Het Drents Museum ligt in het centrum van Assen in Drenthe en is gevestigd in het voormalige provinciehuis van Drenthe uit 1885. Het museum heeft een grote vaste collectie over de prehistorie van de provincie Drenthe met vaste en wisseltentoonstellingen. Ook zijn er veenlijken te bezichtigen zoals het meisje van Yde en het paar van Weerdinge. Er zijn vondsten uit de trechterbekercultuur te vinden, en ook de oudste boot, de Kano van Pesse is in het museum te vinden. Hunebedcentrum, Bronnegerstraat 12, 9531 TG Borger. http://www.drentsmuseum.nl

15

Larnaca in Cyprus heeft als vroegste bewoning 1.400 VJ. Larnaca is een havenstad aan de zuidoostkust van Cyprus, aan de Middellandse Zee. De stad is waarschijnlijk in de 13e eeuw voor het begin van de jaartelling gesticht door Mycenen. De archeologische site Kition bevindt zich midden in de stad. In latere tijd vestigden de Feniciërs een belangrijke nederzetting in Kition. Deze had een sterke band met Tyrus, dat in Fenicië ligt, het huidige Libanon. Later ging het deel uitmaken van het Assyrische Rijk. In de 7e eeuw werd de stad verwoest door Arabieren die Cyprus regelmatig binnenvielen. Veel later ging het, met de rest van Cyprus, deel uitmaken van respectievelijk het Ottomaanse Rijk en het Britse Rijk. De stad stond in de oudheid bekend onder de namen Kition en Citium. De naam Kittim die in de Bijbel wordt genoemd en waarmee ook het eiland Cyprus werd aangeduid, zou samenhangen met de naam Kition. Volgens de legende heeft Kittim, de kleinzoon van Noach, de stad gesticht. De latere naam Larnaca of Larnax is wellicht afgeleid van het Griekse woord larnax, dat sarcofaag betekent.

16

Werra-aardewerk is afkomstig uit het Hessische Werragebied in Duitsland; het wordt derhalve ook wel Hessisch aardewerk genoemd. Werra-aardewerk werd voorheen Wanfried-aardewerk genoemd, naar één van de productieplaatsen. Het is te dateren tussen 1575 en 1630. Het baksel is rood tot rozerood en de voorwerpen hebben altijd een standvlak. Het zijn meestal borden, koppen of kommen. Kenmerkend is de ongeglazuurde achterzijde van de objecten. De voorzijde is in alle gevallen rijkelijk voorzien van figuratieve decoraties in gele slib tegen een groene of roodbruine ondergrond, waarover heen een laag transparante loodglazuur is aangebracht.

17

De Bronstijd is genoemd naar het gebruik van brons in die periode. Brons wordt verkregen door de toevoeging van een ander metaal, meestal tin, aan koper waardoor het harder wordt en dus duurzamer. Het verving geleidelijk aan de werktuigen en wapens van steen. De periode duurde van ongeveer 3000 VJ tot ongeveer 900 VJ en werd gevolgd door de IJzertijd.

18

George Edward Stanhope Molyneux Herbert (Highclere Castle, 26 juni 1866 - Caïro, 5 april 1923), bekend als Lord Carnarvon, was de vijfde graaf van Carnarvon. Hij werd vooral bekend als financier van de opgraving van het Graf van Toetanchamon. Vanwege zijn slechte gezondheid raadde zijn arts hem aan om Engeland met zijn koude vochtige klimaat te verlaten en te kiezen voor een warmer gebied. Zo kwam Lord Carnarvon in Egypte terecht waar hij zich  begon te vervelen en zich ging verdiepen in de archeologie. Hij kreeg toestemming om in Thebe opgravingen te verrichten, maar vond weinig. Hij zag in dat hij hulp nodig had van meer ervaren archeologen en wendde zich tot Howard Carter. Na zes seizoenen van vruchteloos zoeken stuitten de arbeiders op enkele treden. Carnarvon werd verwittigd en kwam twee weken later met zijn dochter Evelyn Herbert. Ze ontdekten dat de zegels nog ongeschonden waren en konden de naam Toetankhamon ontcijferen (26 november 1922). Op 16 februari 1923 openden ze het graf en stootten er op rijke vondsten en de mummie van de farao. Lord Carnarvon zou echter niet lang kunnen genieten van het succes en de publiciteit. Hij werd gestoken door een mug, de muggenbult ging ontsteken en Carnarvon kreeg hoge koorts. Alle medische hulp faalde en hij stierf in de morgen van 5 april 1923 te Caïro, 56 jaar oud.

19

Petra was de Griekse naam van de hoofdstad van de Nabateeërs en is gelegen in het huidige Jordanië. De stad ligt in een kloof in de heuvels en is gedeeltelijk uit de rotsen uitgehakt. Vrijwel alle gebouwen die er ooit stonden, zijn nu ruïnes. Rond het begin van de jaartelling woonden in Petra naar schatting 25.000 mensen. De Nabateeërs hadden lange tijd een eigen koninkrijk. In 106 werd hun rijk door het Romeinse Rijk veroverd. In 551 was de stad het toneel van zowel een beleg en inneming door de Byzantijnen op de Perzen en van een vernietigende aardbeving. Na die tijd werd de stad verlaten. De Zwitser Jean Louis Burckhardt, vermomd als Indiase handelaar, herontdekte Petra in 1812 voor de westerse wereld. De stad was inmiddels tot een ruïne verworden. Archeologische opgravingen begonnen pas in de jaren twintig van de 20e eeuw. De eerste archeologische opgravingen in het gebied van Petra vonden plaats in 1929. Ze werden voortgezet tussen 1935 en 1937 en in 1954. In 1958 begon de British School of Archaeology het centrum van de stad op te graven. Sindsdien zijn er voortdurend archeologen ter plaatse aanwezig. De laatste grote opgravingcampagne vond plaats in de jaren 1993 tot 2002.

20

Ken Weeks was niet de eerste die het graf van de 52 zonen van Ramses II ontdekte. In het begin van vorige eeuw was het al ontdekt door de Britse amateur-archeoloog James Burton, maar die was ervan overtuigd dat het al geplunderd was en interesseerde zich niet verder aan deze tombe. Een eeuw later ontdekte de Amerikaan Howard Carter het graf van Toetanchamon. Die gebruikte de toegang van het graf van de faraozonen om de brokstukken van zijn opgravingwerk in te stortten.

21

Op de Peutinger kaart staan onder andere de volgende Nederlandse steden of locaties: Lugdunum Batavorum (De Brittenburg bij Katwijk aan Zee), Praetorium Agrippinae (Valkenburg), Matilone (verm. Leiden-Roomburg), Albaniana (Alphen aan den Rijn), Catualium (Heel), Forum Hadriani (Voorburg),Flenio (onduidelijk, maar mogelijk Vlaardingen), Tablis (verm. Oud-Alblas), Caspingium (Asperen), Ulpia Noviomagus Batavorum (Nijmegen), Ceuclum (Cuijk) en Cortovallio (Heerlen).

22

Met de Javamens, oorspronkelijk Pithecanthropus erectus en tegenwoordig wel Homo erectus javanicus worden een aantal fossielen van prehistorische mensen aangeduid, die zijn gevonden op het oosten van het eiland Java. De javamens wordt tegenwoordig door antropologen net als vergelijkbare fossielen uit de omgeving van de Chinese hoofdstad Peking (de pekingmens) tot de soort Homo erectus gerekend. Deze leefde rond 1 miljoen jaar geleden. De eerste fossielen van de javamens werden ontdekt aan de oever van de Solorivier door de Nederlandse antropoloog Eugène Dubois in 1890 en bevinden zich nu in de collecties van Naturalis in Leiden.

23

De Limes (Latijn voor 'grens') is de aanduiding van de grens van het toenmalige Romeinse Rijk. Die liep van de Noordzee langs de Rijn en Donau naar de Zwarte Zee. Meer naar het oosten volgde de limes de Eufraat (vanaf de tijd van keizer Septimius Severus de Tigris) In het zuiden vormde de Sahara een natuurlijke grens tegen invallen. Het Latijnse woord limes is van oorsprong een landmetersterm en betekende aanvankelijk "grenspad", bijvoorbeeld tussen twee akkers of wijngaarden. Later kwam daar de betekenis van "weg" bij. De betekenis van "grensweg" (in de zin van een geplaveide weg langs forten) werd pas in de vierde eeuw gebruikt in de specifieke, militaire betekenis van grens tussen het Romeinse Rijk en de niet-onderworpen gebieden. In de negentiende eeuw werd dankzij Duitse archeologen de term Limes het vaste begrip voor de versterkte grens van het Romeinse Rijk.

24

Het Veluws Museum Nairac is een gemeentemuseum in Barneveld en opgericht in 1875 door de toenmalige burgemeester, mr. C.A. Nairac. Er zijn archeologische en andere historische voorwerpen te bekijken, verzameld door Nairac en zijn bode Bouwheer uit hun streek De Veluwe. Zo ontstond een grote verzameling archeologische voorwerpen uit de vroege middeleeuwen. Sinds 1975 is het museum gevestigd in het centrum van het dorp tegenover de kerk in een 17e eeuws pand genaamd De Brouwerij. Museum Nairac, Brouwerstraat 1, 3771 HA Barneveld. http://nairac.nl

25

Thebe in Griekenland heeft als vroegste bewoning 1.400 VJ. Een legende vertelt hoe de oudste nederzetting (in de 14e eeuw VJ) werd gesticht door de Feniciër Cadmus, die zich, afgaande op het orakel van Delphi hier kwam vestigen en er ook zijn dynastie grondvestte. De lotgevallen van zijn koningshuis leverden uitvoerige stof voor de Thebaanse sagen. Archeologische opgravingen hebben inderdaad onder meer oosterse cilinderzegels uit die tijd opgeleverd. In 335 VJ werd de stad door Alexander de Grote totaal verwoest. Hoewel de stad nadien werd herbouwd door Cassander, herkreeg zij nooit weer haar oude luister. Tijdens de 2e eeuw VJ was het nieuwe Thebe een trouwe bondgenoot van Rome, tot het zich in 146 VJ aansloot bij de Achaeïsche Bond, waarna het door Metellus werd ingenomen. Pausanias stelde in de 2e eeuw NJ vast dat de Cadmea, de oude akropolis, onbewoond was. Het plaatselijke Archeologische Museum toont het grootse verleden van de stad. Ook de overblijfselen van de oude acropolis (kadmeia) en enkele burchttorens uit de Frankische tijd in het stadscentrum, en de resten van een Myceens paleis in de omgeving verwijzen naar dat verleden.

26

Weser-aardewerk is een variant op het werra-aardewerk. Zoals de naam al aangeeft, komt het uit het gebied rond de rivier de Weser (ten zuiden van Hannover). De uiterlijke kenmerken zijn min of meer dezelfde als die van het werra aardewerk; de vormen zijn wel gevarieerder en er komen soms ook radstempelversieringen voor. Ook is het baksel harder en compacter dan dat van het werra-aardewerk. De kleur varieert van witgeel tot roze, paars, oranje en rood. Bij gesloten vormen is zowel de binnen- als de buitenzijde geglazuurd. De voorwerpen zijn bijna altijd gedecoreerd. De meeste voorstellingen zijn non-figuratief en jaartallen ontbreken. Het werd gemaakt tussen circa 1570 en 1630.

27

In 1876 had de medicus en amateur-archeoloog Charles Abbott in Delaware (Amerika) werktuigen aangetroffen waarvan hij de ouderdom op 10.000 jaar schatte. Ontdekkingen in Folsom in 1908 en Clovis in 1932 maakten duidelijk dat de ouderdom van de menselijke bewoning in Amerika dicht bij Abbotts veronderstellingen paste. Met de uitvinding van de radiokoolstofdatering werd duidelijk dat de pijlpunten die in Clovis waren ontdekt 12.900 tot 13.500 jaar geleden vervaardigd waren. Artefacten met een vergelijkbaar uiterlijk en vervaardigingswijze waren op andere plekken in het Amerikaanse continent aangetroffen, en deze cultuur werd de Cloviscultuur genoemd. De Clovistheorie werd de algemeen geaccepteerde theorie onder antropologen en historici.

28

Met de Germanen wordt een groep volkeren en stammen aangeduid die rond het begin van onze jaartelling een Germaanse taal spraken. Het is dus primair een linguïstisch begrip. Een Germaan was een spreker van een Germaanse taal. De Germaanse talen behoren tot de Indo-Europese taalfamilie. Destijds woonden zij in Scandinavië en op de Noord-Europese Laagvlakte. Ongeveer 2000 jaar geleden bestonden de Germanen uit een groot aantal stammen. Ze streden vaak tegen de Romeinen die hun woongebied, wat door de Romeinen met de ruime term 'Germanië' werd aangeduid, probeerden te veroveren. Door in de eerste eeuw de Romeinse generaal Varus te verslaan in het Teutoburgerwoud konden ze definitief hun onafhankelijkheid bewaren. Nadien waren de betrekkingen met de Romeinen redelijk vreedzaam en leverden ze zelfs hulptroepen aan het Romeinse leger.

29

Malorix is een stripserie die eertijds in het weekblad Eppo is verschenen van de hand van de Santpoortse tekenaar Bert Bus (bekend van de serie Stef Ardoba). Geïnspireerd door passages bij de Romeinse geschiedschrijver Tacitus over de Friezen voert Bus ons naar Nederland aan het begin van de eerste eeuw na de jaartelling. De Romeinen hebben de Friezen tot vazal gemaakt, maar door te hoge belastingen dreigt er opstand. De held, Malorix, genoemd naar een historisch personage, bundelt de weerstand, daarbij voortdurend dwarsgezeten door een overloper Cruptorix, maar gesteund door de 'goede' Romeinse centurio Rufus. Het komt tot een beleg van het fort Flevum (thans: Oud-Velzen). De strip is voor een groot deel gebaseerd op vondsten van de archeologische opgraving van het Romeinse fort bij Velsen die hierdoor tot leven komen.

30

Flevum was één van de forten (castella) die de Romeinen bouwden ten noorden van de Rijn om hun rijk te verdedigen tegen indringers. De locatie van het Romeinse castellum Flevum is nog steeds niet duidelijk. Groningen, Castricum en Grebbe zijn genoemd als 'kandidaten'. Bij onderhoud aan de Velsertunnel en aanleg van de Wijkertunnel werden resten van twee Romeinse havenforten gevonden. Vondsten van skeletdelen die blijkbaar afkomstig waren geweest van drijvende lijken, een skelet van een Romeins officier onder een stapel veldkeien in een waterput, loden slingerkogels, munten en koolstofdateringen wijzen uit dat havenvesting Velsen I het genoemde castellum Flevum zou kunnen zijn geweest.

Website statistieken gratis, LetsStat X1